In een notendop

Gematigde cafeïneconsumptie, zo'n 400 mg cafeïne ofwel circa 5 kopjes koffie per dag, passen in een gezond, gevarieerd voedingspatroon en een actieve levensstijl (Fredholm, 1999). Gematigde cafeïneconsumptie wordt in verband gebracht met hoofdzakelijk positieve fysiologische effecten, waaronder de effecten op mentale en fysieke prestaties.

Omdat koffie van nature cafeïne bevat bestaat er regelmatig enige verwarring, zelfs in de onderzoeksliteratuur, tussen de effecten van cafeïne en van koffie.

Koffie en cafeïne

Koffie wordt sinds jaar en dag geconsumeerd. Het is zo'n duizend jaar geleden ontdekt in het huidige Ethiopië. De eerste koffie werd rond 1615 naar Europa verscheept, en vanaf halverwege de 17e eeuw nam het aantal koffiehuizen gestaag toe en groeiden ze al snel uit tot populaire ontmoetingsplaatsen.

De koffieplant is een tropische groenblijvende struik (het Coffea geslacht) en iedere rijpe vrucht, die veel wegheeft van een rode kers, bevat twee boontjes. In zo'n vijftig landen in Centraal- en Zuid-Amerika, Afrika en Azië wordt koffie op commerciële basis verbouwd. De twee meest voorkomende soorten zijn variaties op Coffea canephora (robusta) en Coffea arabica (arabica).

Koffie wordt wereldwijd gedronken om zijn smaak en aroma, maar tevens om zijn licht stimulerende effect op lichaam en geest. Cafeïne wordt alom gezien als het actieve bestanddeel in koffie dat dit effect teweegbrengt.

Chemische samenstelling van cafeïne

Cafeïne behoort tot de familie van heterocyclische verbindingen, de zogeheten 'purines'. De systematische naam van cafeïne is 3,7-dihydro-1,3,7-trimethyl-1H-purine-2,6-dione. Andere namen zijn 1,3,7-trimethylxanthine en 1,3,7-trimethyl-2,6-dioxopurine.

Cafeïne behoort tot de alkaloïden, een term die wordt gebruikt voor stoffen die ontstaan als eindproduct van het stikstofmetabolisme in sommige planten. De chemische formule luidt C8H10N4O2. Cafeïne heeft een molecuulmassa van 194,19 gram. Het is oplosbaar in water en een groot aantal organische oplosmiddelen, en verschijnt in pure vorm als witte kristallen. Cafeïne kan worden bereid via extractie uit natuurlijke bronnen of via synthese uit urinezuur.

Bronnen van cafeïne

Cafeïne is een alkaloïde die van nature voorkomt in zo'n zestig plantensoorten, waarvan cacaobonen, kolanoten, theebladeren en koffiebonen de bekendste zijn. Andere natuurlijke bronnen van cafeïne zijn yerba maté en guaranabessen. Cafeïne wordt ook wel toegevoegd aan sommige populaire koolzuurhoudende dranken, verschillende farmacologische preparaten en vrij verkrijgbare geneesmiddelen, zoals pijnstillers, dieetpillen en middelen tegen griep en verkoudheid.

Gebruikelijke hoeveelheden in voedingsmiddelen en dranken

De hoeveelheid cafeïne die via dranken wordt geconsumeerd varieert sterk en is bijvoorbeeld afhankelijk van hoe sterk de thee of koffie wordt gezet, hoeveel er wordt gedronken en hoe groot de kopjes zijn. Van Coffea canephora (robusta) is bekend dat het meer cafeïne bevat dan Coffea arabica (arabica). Als basisrichtlijn geldt echter dat een kopje filterkoffie circa 85 mg bevat en een kopje oploskoffie van gemiddelde grootte ongeveer 65 mg. Een kopje espresso van 30 ml bevat ongeveer 50-60 mg cafeïne en een blikje cola of kopje thee ongeveer 25-45 mg. Thee bevat per gram drooggewicht meer cafeïne dan koffie, maar voor het zetten van een kop thee is veel minder nodig (circa 1.5-2 gram). Cafeïnevrije koffie bevat doorgaans minder dan 3 mg per kopje. Cacao en chocolade bevatten veel lagere hoeveelheden cafeïne.

Cafeïnegehalte van diverse dranken en voedingsmiddelen

Drankje/voedingsmiddel Hoeveelheid Cafeïne (mg)
Gemiddeld (onder- en bovengrens)
Filterkoffie 125 ml 85 (60-135)
Espresso 30 ml 60 (35-100)
Oploskoffiekoffie 125 ml 65 (35-105)
Cafeïnevrije koffie 125 ml 3 (1-5)
Thee (losse blaadjes of zakje) 150 ml 20-45
IJsthee 330 ml 20 (10-50)
Warme chocolademelk 150 ml 4 (2-7)
Gewone frisdrank 330 ml 30-48
Suikervrije frisdrank 330 ml 26-57
 Energiedrank  330 ml  80 (70-120)
 Chocoladereep  30 g  20 (5-36)
 Melkchocolade  30 g  6 (1-15)
 Pure chocolade  30 g  60 (20-120)

 Bron: ISIC


Deze informatie is bedoeld voor gezondheidsprofessionals. © 2015, Kenniscentrum Koffie en Gezondheid